^{بدون ترديد منابع طبيعي تجديد شونده و وضعيت آن در سير تحولات اقتصادي، اجتماعي جوامع مختلف جهان پيوسته نقش اساسي و سازنده داشته است . هرچند كه در مقاطع مختلف زماني و در مناطق گوناگون اين نقش داراي چهره هاي متفاوتي بوده است .}

^{تا قبل از صنعتي شدن جهان عمده ترين منابع توليد خوراك و انرژي از منابع طبيعي تأمين مي شده است . همزمان با تحولات صنعتي اين منابع به عنوان پشتوانه اي غني و در اغلب موارد بطور بي رويه براي توسعه و توليد بيشتر بكار گرفته شده است . اما در عصر حاضر طرح مسائلي چون از بين رفتن لايه اوزن، گرم شدن تدريجي هواي كره زمين، افزايش گاز كربنيك، مسائل ناشي از بيابانزائي و نيز لزوم بقاء تنوع حياتي حاكي از آن است كه اهميت اين منابع را نبايد تنها در ايجاد امكاناتي بمنظور توسعه و رفاه جستجو كرد بلكه بقاء و حيات كره زيست به آن وابسته است .}

^{در كشور ما نيز منابع طبيعي تجديد شونده پيوسته بمنزله زير بناي توسعه اقتصادي، اجتماعي نقش اساسي را داشته، اگر چه در اين رهگذر هيچگاه قدر و منزلت آن مورد توجه قرار نگرفته است .}

^{واقعيت آنست كه در كشور ما جنگلها و مراتع در طي ساليان طولاني تنها بعنوان منبع توليد علوفه و چوب و تأمين اراضي مورد نياز براي توسعه امور (كشاورزي، صنعتي و شهرسازي) تلقي شده است .}

^{هرچند كه اين امور به خودي خود و به لحاظ توليد مواد غذائي، ايجاد اشتغال، ايجاد منابع توليد از اهميت بسيار بالائي برخوردار است، اما مهمترين و ارزشمندترين اثر جنگلها و مراتع و بخصوص پوشش گياهي را مي بايد در ايجاد شرايط مناسب زيست محيطي و تعادل اكولوژيكي بين انسان، آب، خاك و گياه و در حقيقت ايجاد مباني لازم بمنظور توسعه پايدار دانست .}

^{نبايد فراموش كرد كه با از بين رفتن پوشش گياهي و نابودي جنگلها و مراتع بسياري از منابع آب و خاك فعلي وجود خارجي نخواهند داشت . توليد مواد غذائي و ظرفيتهاي نفوذپذيري آب در خاك كاهش يافته و حتي ذخيره سازي آب در مخازن سدها بعلت فرسايش خاك و انباشتگي مخازن سدها از گل و لاي عملا" امكانپذير نخواهد بود .}

^{اين امر زماني اهميت خود را بخوبي نمايان مي سازد كه به وضعيت جغرافيائي كشور كه بيش از80% آن در قلمرو مناطق خشك و نيمه خشك قرار گرفته و نيز ساختارهاي اقتصادي- اجتماعي، الگوهاي پراكنش جمعيت و نظام هاي شكل گيري سكونتهاي انساني در نقاط مختلف كشور توجه شود .}

^{در كشورهائي مانند ايران كه به لحاظ موقعيت جغرافيائي در منطقه اي  خشك قرار دارند، پيوسته آب در آنها به منزله يك عامل اساسي استراتژيك و فوق العاده مهم مطرح است . تنها تصور آنكه بعلت از بين رفتن پوشش گياهي مخازن سدهاي كشور بطور روزافزون از رسوبات انباشته شده و نيز سطوح آبهاي زيرزميني در مناطق خشك و بياباني بطور مستمر پايين افتاده و چاهها قنوات كم آب شده و خشك مي شوند مي تواند گوشه اي از فاجعه ناشي از خطرات انهدام جنگلها و مراتع را نمايان سازد .}

^{در حقيقت امروزه در كشور ما منابع طبيعي تجديد شونده به سبب اثرات مستقيم و غير مستقيم خود، مهمترين عامل در امر توسعه اقتصادي، اجتماعي كشور بوده و استفاده مطلوب از آن مي تواند ضامن ماندگاري و توسعه پايدار بوده و عدم توجه به آن مي تواند بالقوه متضمن مسائلي باشد كه مجموعه برنامه هاي توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور را با مخاطره جدي روبرو سازد .}

^{جنگلها و مراتع در يك نگاه :}

^{164 ميليون هكتار عرصه كشور را مي توان در يك نگاه بصورت زير طبقه بندي نمود :}

^{الف) منابع طبيعي تجديد شونده 83.3 درصد از كل خاك كشور بشرح زير :}

^{جنگلها با مساحتي در حدود 12.4 ميليون هكتار، 7.6 درصد سطح ايران را مي پوشانند .}

^{مراتع كه با مساحتي در حدود 90 ميليون هكتار، 55 درصد مساحت كشور را تحت پوشش دارند .}

^{اراضي بياباني با سطحي در حدود 34 ميليون هكتار، 20.7 درصد مساحت ايران را در قلمرو خود دارند .}

^{اگر چه منابع طبيعي تجديد شونده كشور بصورت يك پيكره واحد است اما به لحاظ سيستمهاي بهره برداري و نظامهاي مديريتي در كشور جمهوري اسلامي ايران در سه بخش متفاوت مورد توجه و ارزيابي قرار مي گيرند . اين سه بخش عبارتند از :}

^{-  جنگل}

^{-  مرتع}

^{-  مناطق بياباني}

^{ب) باقيمانده عرصه شامل اراضي تحت كشت ( زراعت ديم، زراعت آبي، باغات و ... ) و اراضي تخصيص يافته به مناطق مسكوني (شهري و روستائي) راهها، درياچه ها، مرداب و هامونها مي باشد كه با سطح 27.6ميليون هكتار به 16.8% درصد مي رسد .}

 

^{1- جنگل :} 

^{سطح كل جنگلهاي ايـران 12.4 ميليون هكـتار مي باشد كه در حدود 7.6% از سطح كـل كشور را مي پوشاند كه با توجه به جمعيت كشور در حال حاضر سهم هر ايراني 0.2 هكتار مي باشد . بديهي است اين رقم با توجه به سرانه جهاني جنگل كه 0.8 هكتار مي باشد حاكي از فقر و كمبود شديد كشور ما در اين زمينه مي باشد . لازم به يادآوري است كه ايران در بين 56 كشور داراي جنگل در جهان، مقام چهل و پنجم را دارا مي باشد .}

^{جنگلهاي ايران را مي توان به پنج ناحيه رويشي بشرح زير تقسيم بندي نمود :}

^{الف) ناحيه هيركاني (خزري) كه نوار سبزي شمال كشور را تشكيل مي دهد .}

^{ب) ناحيه ايران و توراني كه بطور عمده در مركز ايران پراكنده شده اند .}

^{ج) ناحيه زاگرس كه عمدتا" جنگلهاي بلوط غرب كشور را تشكيل مي دهد .}

^{د) ناحيه خليج فارس كه در نوار ساحلي جنوب پراكنده مي باشد .}

^{ه) ناحيه ارسباراني كه متشكل از گونه هاي نادر و منحصر بفرد مي باشد .}

 

^{2- مـرتع :} 

^{از سطح 164 ميليون هكتار وسعت كشور 90 ميليون هكتار يا 55 درصد مساحت كشور را مراتع تشكيل مي دهند .}

^{الف) مراتع علفي ييلاقي 14 ميليون هكتار با توليد متوسط 290 كيلوگرم علوفه قابل برداشت در هكتار .}

^{ب) مـراتع بوته زار با وضعيت ضعيف و متوسط 60 ميليون هكتار با توليد 92 كيلوگرم علوفه قابل برداشت در هكتار .}

^{ج) مراتع حاشيه كوير (خيلي ضعيف) با توليد بسيار كم 16 ميليون هكتار با توليد متوسط 25 كيلوگرم علوفه قابل برداشت در هكتار .}

 

^{3- مناطق كويري و بياباني :} 

^{از سطح 164 ميليون هكتار وسعت كشور 34 ميليون هكتار (معادل 20.7%) آنرا مناطق كويري و بياباني تشكيل مي دهد كه مشتمل است بر :}

^{الف) اراضي شني 12 ميليون هكتار كه 5 ميليون هكتار آنرا تپه هاي شني تشكيل مي دهد .}

^{ب) اراضي بياباني بشدت تخريب يافته، 22 ميليون هكتار كه بخشي از آنرا شوره زارها تشكيل مي دهد .}

^{طرحهاي شاخص احياء جنگلها و مرتعداري و تثبيت شنهاي روان در سال 1377  :}

^{1-                    طرح جنگلكاري و احياء جنگلها} 

^{-        جنگل كاري هكتار} (2178 دولتي) + (5800 خصوصي) ملي{}

^{-        نگهداري و مراقبت از جنگلها در سطح هكتار (13726 ملي)+ (استاني51127)}

^{-        احداث محاوط بذرگيري 1000 هكتار (ملي)}

^{-        توليد نهال 28310 با واحد هزار اصله (استاني)}

^{-        جنگل كاري هكتار 3679 (استاني)}

^{-        توسعه درختكاري در سطح 12438 هكتار (استاني)}

^{-        احداث فضاي سبز در سطح 4499 هكتار (استاني)}

^{-        احداث پارك 850 هكتار (استاني)} 

 

^{2-                   طرح مرتعداري و توليد علوفه} 

^{-        مميزي و تنسيق مراتع در سطح 2561772 هكتار .(ملي)}

^{-        تهيه طرحهاي مرتعداري در سطح 1541530 هكتار .(ملي)}

^{-        كپه كاري و كشت مستقيم  هكتار (42723 ملي)+(17781 استاني)}

^{-        ايستگاه توليد بذور 688.3  تن .(ملي)}

^{-        ذخيره نزولات آسماني 57946 هكتار .(استاني)}

^{-        كودپاشي در سطح 17250  هكتار .(استاني)}

^{-        تبديل ديمزارهاي كم بازده به مراتع دست كاشت در سطح 8206 هكتار .(استاني)}

^{-        احداث آبشخور 725 دستگاه .(استاني)}

^{-        اعمال قرق در سطح 897472  هكتار .(استاني)}

^{-        بوته كاري (توليد و كشت نهال) 7484.88 هزار اصله (استاني)}

^{3-  طرح تثبيت شنهاي روان (استاني)}

^{-        نهالكاري در سطح 27023 هكتار .}

^{-        بذرپاشي در سطح 60704 هكتار .}

^{-        مالچپاشي در سطح 1470 هكتار .}

^{-        حفاظت و قرق در سطح 470458.5 هكتار .}

^{-        احداث خزانه در سطح 44.25 هكتار .}

^{-        توليد نهال به تعداد 4787.02 هزار اصله .(هزار اصله = يك هكتار)}

^{-        جمع آوري بذر گياهان كويري 568.32 تن .}

 

^{مأخذ : گزارش عملكرد فيزيكي مالي طرحهاي عمراني سازمان جنگلها و مراتع كشور 1377 .}